سینماروزان: نشست تخصصی «طراحی در شرایط بحران» با تمرکز بر چالشهای اقتصادی، حقوقی و فناورانه پیش روی طراحان گرافیک، همزمان با بیستونهمین سالگرد تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران در خانه هنرمندان ایران برگزار شد.
مراسم بیستونهمین سالگرد تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، عصر روز جمعه، ۳ مهر ۱۴۰۵ ماه سال جاری، با حضور استاد بیژن جناب، دکتر سجاد باغبان ماهر و دکتر وحید آگاه، پیشکسوتان، اعضای انجمن و علاقهمندان به طراحی گرافیک و با میزبانی دکتر حامد بیدی در سالن استاد جلیل شهناز خانه هنرمندان ایران برگزار شد. بخش اصلی این مراسم به نشست تخصصی «طراحی در شرایط بحران» اختصاص داشت؛ نشستی که در آن وضعیت حرفه طراحی گرافیک در مواجهه با بحرانهای اقتصادی، اجتماعی، حقوقی و فناورانه مورد بررسی قرار گرفت.
در آغاز مراسم، محمد اردلانی، دبیر رویداد و مسئول ارتباطات و رسانه انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، با اشاره به سالها نقد و پیگیری مسائل انجمن، از اعضای هیئتمدیرهها، مشاوران، مسئولان و فعالان کمیتههای ادوار مختلف انجمن قدردانی و عنوان کرد: با وجود سالها نقادی خود نسبت به مسائل انجمن، شهادت میدهم که اعضای هیئتمدیرهها، مشاوران، مسئولان و فعالان کمیتههای تمام دورانهای انجمن، خیرخواهترین افراد برای انجمن بودهاند و بیش از هر فردی، داشتههای خود را برای بقا و فعال ماندن این انجمن گذاشتهاند. با وجود محدودیت زمان و امکانات برای برگزاری این رویداد، با اشتیاق مسئولیت آن را پذیرفتم تا اینبار تنها در راه سپاسگزاری گامی بردارم.
در ادامه، پنل تخصصی «طراحی در شرایط بحران» با حضور استاد بیژن جناب، دکتر سجاد باغبان ماهر و دکتر وحید آگاه و با میزبانی دکتر حامد بیدی برگزار شد.
«طراحی در شرایط بحران»؛ ضرورتی حرفهای
دکتر حامد بیدی، میزبان نشست، در مقدمه خود بحرانهای امروز جامعه را چندلایه دانست و راجع به تأثیر همزمان جنگ، اعتراضات اجتماعی، مشکلات اقتصادی، ناترازی انرژی، قطعی اینترنت و گسترش هوش مصنوعی بر حرفه طراحی گرافیک گفت: در روزگاری که جامعه ما با بحرانهای پیوسته و متعددی روبهروست، برگزاری نشستی با عنوان «طراحی در شرایط بحران» تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ ضرورتی حرفهای است. بحران امروز ما چندلایه است: از یک سو جنگی که پایان نیافته و همچنان صداهای انفجار از جنوب کشور شنیده میشود؛ از سوی دیگر اعتراضات مردمی و پیامدهای آن که جانهای عزیزی را گرفته است؛ و در لایه سوم، وضعیت اقتصادی نگرانکننده، ناترازی انرژی، قطعی مکرر اینترنت و پدیده هوش مصنوعی که مناسبات حرفهای را در سراسر جهان دگرگون میکند.
او در ادامه، جایگاه طراح گرافیک را در نقطه تلاقی شهروندی، حرفه و مسئولیت صنفی توصیف و عنوان کرد: طراح گرافیک امروز در نقطه تلاقی همه این بحرانها ایستاده است: هم بهعنوان شهروند، هم بهعنوان حرفهای که مسئولیت انتقال پیام جامعه را بر دوش دارد، و هم بهعنوان عضوی از یک صنف که آسیبهای اقتصادی و حقوقی مستقیماً معیشت او را تهدید میکند. این نشست، طرح مبحثی است برای اندیشیدن، نوشتن و گفتوگو؛ نه جمعبندی نهایی.
تجربه طراحی در جنگ و بحران
در نخستین بخش نشست، استاد بیژن جناب با تکیه بر تجربه فعالیت حرفهای خود از سالهای جنگ هشتساله، شرایط آن دوره را با بحرانهای کنونی مقایسه کرد و اظهار داشت: من در سال ۱۳۶۳، در اوج جنگ هشتساله، فعالیت دفتر خود را آغاز کردم. مقایسه آن دوران با بحران کنونی از چند جهت آموزنده است. بحران جنگ هشتساله برای ما بسیار سنگینتر از بحران امروز بود، زیرا آن را تجربه نکرده بودیم و نمیدانستیم چگونه باید با آن روبهرو شویم. بحران، هنگامی که تازه باشد، ریشه در بینظمی و فقدان مدیریت دارد و هماهنگکردن این بینظمی در یک ساختار حرفهای، کاری بسیار دشوار است. اما در بحران کنونی، بهسبب تجربه انباشته، مدیریت تیم طراحی و کنترل شرایط برای من بسیار آسانتر بوده است. این تفاوت، خود گواهی است بر اینکه تجربه بحران، سرمایهای حرفهای است.
جناب، سرعت انتقال پیام را یکی از مهمترین کارکردهای طراحی گرافیک در تلقی و خاطرنشان کرد: نخستین و مهمترین کارکرد طراح گرافیک در بحران جنگی، سرعت انتقال پیام به جامعه است. در جنگ هشتساله، این انتقال از مسیر رسانههای محدود و تحت کنترل انجام میشد و طراح با محدودیتهای گسترده وزارت ارشاد و نشریات روبهرو بود. امروز، اگرچه ابزار دیجیتال سرعت را افزایش داده، اما محدودیتهای تازهای مانند قطعی اینترنت و سانسور پدید آمده است.
این طراح گرافیک از لزوم وفاداری طراحان به نشانههای فرهنگی و ملی جامعه خود گفت: موضوع روز باید با بیشترین سرعت به جامعه برسد. طراح باید به نشانههای فرهنگی و ملی جامعه خود وفادار بماند و در بحران، تنها یک مجری سفارش نیست؛ او مسئولیت اجتماعی سنگینی بر دوش دارد. در جنگ هشتساله، دفتر ما با دو بحران همزمان روبهرو بود: بحران رسانهای و بحران اقتصادی. صنایع تولیدی که مشتریان اصلی ما بودند، خود در بحران بودند. ما ناچار شدیم به سمت بخشهای صنعتی و تولیدی برویم که نیاز واقعیتری به طراحی داشتند و در آن فضا آزادی عمل بیشتری وجود داشت. این تجربه نشان میدهد که در بحران، طراح باید مشتریان و بازار خود را بازتعریف کند.
جناب، تجربه استفاده خود از هوش مصنوعی در طراحی یک پروژه را بدینصورت شرح داد: من شخصاً به هوش مصنوعی خوشبین هستم و از نخستین کسانی بودم که در دانشگاه تهران کلاس گرافیک کامپیوتری برگزار کردم؛ تجربهای که با مقاومت شدید اساتید آن زمان روبهرو شد و کلاس تعطیل شد. اما امروز همان ابزار، بخشی جداییناپذیر از حرفه است. در پروژهای بزرگ که اخیراً انجام دادیم، ناچار شدیم از هوش مصنوعی استفاده کنیم. نتیجه بسیار موفق بود و مشتری نیز از این انتخاب خشنود شد. بااینحال، من نگران آینده حرفه در سایه هوش مصنوعی هستم. کار با هوش مصنوعی خود دانش و فرهنگ خاصی میطلبد و طراحان باید این مهارت را جدی بگیرند. آنچه اهمیت دارد، این است که هوش مصنوعی جای طراح را نمیگیرد، بلکه طراحانی که با آن کار نمیکنند، جای خود را از دست میدهند.
اقتصاد هنر و تابآوری در بحران
با پایان سخنان جناب، دکتر سجاد باغبان ماهر، پژوهشگر اقتصاد هنر، به عنوان سخنران بعدی پشت تریبون قرار گرفت.
باغبان، «تابآوری» را کلیدواژه اصلی شرایط کنونی دانست و گفت: به عقیده من، کلیدواژه اصلی این روزها «تابآوری» است. در بحران، برنده کسی است که تابآوری بیشتری از خود نشان دهد؛ چه در سطح کلان، مانند جنگ و رقابتهای بینالمللی، و چه در سطح خرد، مانند مبارزه طبقه متوسط برای حفظ خود. این مفهوم در حوزه هنرهای تجسمی نیز مصداق روشنی دارد.
این پژوهشگر هنری، دوران رونق هنر مدرن و معاصر ایران را اینگونه تشریح کرد: هنر مدرن و معاصر ایران دو دوره رونق را تجربه کرده است. دوره نخست، در پانزده سال منتهی به انقلاب، رونق خود را از ساختار متمرکز قدرت در دربار میگرفت. با فروپاشی آن ساختار در سال ۱۳۵۷، نیروگاهی که به صحنه هنر انرژی میداد خاموش شد و دوره رکود بزرگی آغاز گردید. دوره دوم رونق، از نیمه دهه ۱۳۸۰ شکل گرفت، اما این بار با تکثر حامیان و نه حضور یک حامی مرکزی. به تعبیری، به جای یک نیروگاه، اکنون صدها پنل خورشیدی بر پشتبامها پراکنده است. همین تکثر، تابآوری بیشتری ایجاد کرده است.
باغبان ماهر با اشاره به ماهیت انفرادی خلق هنر عنوان کرد: در ده تا پانزده سال گذشته، ما در وجوه مختلف در بحران بودهایم: کرونا، بحرانهای اجتماعی، تحریم و جنگ. بااینحال، فضای هنرهای تجسمی تابآوری قابلتوجهی از خود نشان داده است. در دوره کرونا، اگرچه گالریها فعالیت خود را کاهش دادند، اما خلق هنرمندان متوقف نشد؛ زیرا ماهیت کار هنری، بیش از آنکه کارفرمایی باشد، انفرادی است. هنرمندان کانالهای ارتباطی جدیدی با مخاطبان خود یافتند، از جمله فضای مجازی، و نوعی رونق در دل بحران شکل گرفت.
او با اشاره به مفهوم «مراقبت از قیمت» در بازار هنر اشاره و اظهار کرد: در متون کلاسیک اقتصاد هنر، اصلی وجود دارد به نام «مراقبت از قیمت». وظیفه گالریدار، حفظ سطح قیمت هنرمند است؛ اگر اثری به مبلغ مشخص فروخته شد، فروش بعدی نباید کمتر از آن باشد. این تابوی کاهش قیمت در بازار هنر، حتی در بحران نیز تا حد زیادی حفظ میشود. اما در سطوح میانی و پایینتر، بهویژه در حوزه طراحی، این مراقبت کمتر دیده میشود و شکستن نرخ، خود به چالشی جدی تبدیل شده است.»
باغبان با ارجاع به تفاوت ساختاری بازار طراحی گرافیک با هنرهای تجسمی، سخنانش را بدینشکل به پایان برد: در هنرهای تجسمی، مشتری اغلب به دنبال «امضا»ی هنرمند است؛ اگر مجموعهداری خواهان اثری از استاد تناولی باشد، حاضر نیست بهجای آن، اثری مشابه از هنرمندی جوانتر با یکدهم قیمت بخرد. اما در طراحی گرافیک، احتمال آنکه مشتری بهسبب قیمت پایینتر، به طراح جوانتر روی آورد، بیشتر است. این تفاوت ساختاری، آسیبپذیری طراحان را در بحران افزایش میدهد.
آزادی بیان و مسئولیت حقوقی طراح
در بخش آخر نشست، دکتر وحید آگاه، حقوقدان و پژوهشگر حوزه فرهنگ و هنر، به ابعاد حقوقی فعالیت طراحان در شرایط بحران پرداخت و گفت: به نظر من، تهدید اصلی فراروی طراحان، نه جنگ و نه تحریم، بلکه هوش مصنوعی است.
تقدیر از اعضای ادوار مختلف انجمن
با اتمام نشست تخصصی «طراحی در شرایط بحران»، از اعضای هیئتمدیرههای ۹ دوره پیشین انجمن تقدیر شد. اردلانی با اشاره به ضرورت پرهیز از نادیدهگرفتن تلاش مدیران دورههای گذشته، از پنج نفر از جوانترین اعضای انجمن دعوت کرد تا برای اهدای لوح تقدیر پیشکسوتان به روی صحنه بیایند.
در این بخش از اعضا و بازرسان اصلی و علیالبدل انجمن، از جمله ایرج میرزاعلیخانی، ابراهیم حقیقی، امرالله فرهادی، سیدمحمد احصائی، مهرداد احمدی شیخانی، علی رشیدی، مجید عباسی، ساعد مشکی، بهروز متینصفت، ترانه صاحب، فرخ محجوبی، تهمتن امینیان، محمد میرعلایی، فرشاد رستمی، فیروز شافعی، فرزاد ادیبی، اونیش امینالهی، پریسا تشکری، کوروش قاضیمراد، مسعود نجات، مریم کهوند، مریم افسر، فاطمه کرکهآبادی، آرش تنهایی، مریم رونقی، محسن سلیمانی، مهردخت دارابی، مازیار زند، حسین نوروزی، کارنگ طیاری، زهرا پاشایی، بابک اربابی، لیلا مشتاقی، محمد اردلانی، علی مرادی بارانی و عباس میرزاخانی تقدیر به عمل آمد.
همچنین از مشاوران و مسئولان کمیتههای ادوار مختلف انجمن، از جمله محمد احصایی، کتایون ارفعی، محمد اردلانی، کوروش پارسانژاد، صداقت جباری، ایرج زرگامی، نورالدین زرینکلک، فرشته سعیدیپور، آصفه صراف، بیژن صیفوری، رضا عابدینی، منوچهر عبدالهزاده، سیدمحمد فدوی، طاهره محبی تابان، علیرضا مصطفیزاده، فاطمه ملکافضلی، رضا خاکساری، بهراد جوانبخت، سعید باباوند، احسان رضوانی و علی قسمتی تقدیر شد.
نمایش مستند تاریخ تشکلهای طراحان گرافیک
در بخش دیگری از مراسم، گزیدهای از مستند تاریخ شکلگیری تشکلهای طراحان گرافیک از آغاز دهه ۴۰ تا امروز، به تهیهکنندگی و کارگردانی محمد اردلانی و راضیه صیدی، به نمایش درآمد.
همچنین ویدیوی یادبود اعضای فقید انجمن به نمایش درآمد. در این کلیپ، تصاویر اعضای فقید انجمن، از جمله مرتضی ممیز، مسعود سپهر، مصطفی اسداللهی، محمود جوادیپور، پرویز کلانتری، عباس کیارستمی، محمد بهرامی، جلال شباهنگی، کامران کاتوزیان، سرژ آواکیان، کامبیز درمبخش، صادق بریرانی، علی خسروی و دیگر اعضای درگذشته، بازسازی و متحرکسازی شده بود. ساخت این ویدیو را علی فرد بر عهده داشت.
مراسم در پایان با حضور حاضران و ثبت عکس یادگاری در کنار کیک بیستونهمین سالگرد تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران به پایان رسید.
