شجریان، نماد هنر و هنرمندی در ایران
سینماروزان: آیین افتتاحیه نمایشگاه آثار خلق‌شده در رویداد هنری «بر خط آواز» با حضور جمعی از استادان و هنرمندان حوزه نقاشی، خوشنویسی و موسیقی، جمعه ۱۷ مهرماه، در موزه خوشنویسی ایران برگزار شد. در این مراسم، از اثر اهدایی حسین محجوبی با محوریت شخصیت استاد محمدرضا شجریان و با نگاهی به تاریخ ایران رونمایی شد.
آیین افتتاحیه نمایشگاه آثار خلق‌شده در رویداد هنری «بر خط آواز»، ظهر روز جمعه، ۱۷ مهرماه سال جاری، با حضور سیدعباس دعایی، دبیر رویدادهای جایزه «آینه‌دار دوران»، حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی ایران، حسین محجوبی، استاد پیشکسوت نقاشی، استاد دکتر جواد بختیاری، باربد یزدانی، پیمان پیروی، غلامحسین الطافی، خسرو شیرچی، محمدرضا ظریف، استادان خوشنویسی و علاقه‌مندان به هنر نقاشی، خوشنویسی و موسیقی در موزه خوشنویسی ایران برگزار شد.
با حضور حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی ایران، حسین محجوبی، استاد پیشکسوت نقاشی، و جواد بختیاری، استاد پیشکسوت خوشنویسی، روبان افتتاحیه بریده شد و مخاطبان به بازدید از نمایشگاه آثار خلق‌شده در رویداد هنری «بر خط آواز» پرداختند. دو‌تارنوازی ایوب سعیدی با آواهای شمال خراسان نیز دیگر بخش آغازین این مراسم بود.
در ابتدای نشست، سیدعباس دعایی، دبیر رویدادهای جایزه «آینه‌دار دوران»، بعد از عرض خیرمقدم به حاضران، درباره آیین افتتاحیه نمایشگاه آثار خلق‌شده در رویداد هنری «بر خط آواز» گفت: سپاسگزارم از همه عزیزانی که تشریف آورده‌اند و همراهانی که باعث شده‌اند این رویدادها به سرانجام برسد. توضیح کوتاهی درباره رویداد هنری «بر خط آواز» خواهم داد. جایزه «آینه‌دار دوران» برای بزرگداشت بزرگان دیار خراسان، آیینی به نام «آیین مهرماه» به وجود آورد و همزمان با صدمین سالگرد ادیب نیشابوری، برنامه‌هایی را به زبان هنر برای بزرگان دیار خراسان در مراکز فرهنگی و هنری تهران برگزار کرد.
او ادامه داد: در پاسداشت مقام محمدرضا شجریان و محمدرضا شفیعی کدکنی، از دیار خراسان که زادروز آنها در مهرماه است، در اول مهرماه، همزمان با زادروز محمدرضا شجریان، رویداد هنری اجرای زنده «بر خط آواز»؛ اجرای نقاشی‌خط از اشعار محمدرضا شفیعی کدکنی که محمدرضا شجریان آنها را خوانده است، برگزار شد و استاد حسین محجوبی که همیشه از همراهان جایزه «آینه‌دار دوران» بوده‌اند، به احترام یاد این عزیز اثری خلق کرده‌اند، به همراه دیگر هنرمندانی که در آن رویداد حضور داشته‌اند و این نمایشگاه حاصل آثاری است که در آن روز این هنرمندان خلق کرده‌اند. در ادامه این نمایشگاه، از اثر خلق‌شده استاد محجوبی با همین موضوع رونمایی خواهد شد.
حسین محجوبی، استاد پیشکسوت نقاشی، در سخنان کوتاهی، به بازگویی خاطره دیدار با استاد محمدرضا شجریان در سال‌های قبل پرداخت و گفت: از زیارت شما بسیار خوشحالم. تابلوهایی کشیده‌ام که به خاستگاه تاریخی و اسطوره‌ای مردمان ایرانی در آن پرداخته ام مانند «ایرانویج» که به‌جز ایران، هند و چین دیگر کشورهای درون این جغرافیای تاریخی در آسیا هستند. برای همین، آن را «ایرانویج» گذاشتم. خلاصه که هنر در ایران قدمت زیادی دارد و از جمله همین هنر خوشنویسی که شگفت‌انگیز است.
او با اشاره به خاطره دیدار خود با محمدرضا شجریان افزود: استاد شجریان، دکتر پیشاهنگی و امین کاظمی، سال‌ها قبل، یک خانه گرفته و ما را دعوت کرده بودند و من در آن دیدار واقعاً حس کردم لقب استاد واقعاً برازنده ایشان است و واقعاً در حوزه اخلاق و هنر استاد هستند. این رویداد هم برای پاسداشت بزرگان هنر است. امیدوارم این جمع همیشه پایدار باشد.
حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی ایران، نیز با اشاره به فضای موزه خوشنویسی ایران گفت: تا به حال به موزه خوشنویسی ایران نیامده بودم و فضای گرم و صمیمی دارد. ممنون که باعث شدید در این فضا حضور پیدا کنیم. در ادامه، از آقای دعایی تشکر می‌کنم که همیشه اتفاقات خوبی را در فضای فرهنگ و هنر رقم می‌زند و جای تقدیر و تشکر دارد.
او پیوند خوشنویسی و آواز را پیوندی دیرینه دانست و با اشاره به وجوه هنری محمدرضا شجریان اظهار کرد: پیوند بین خوشنویسی و آواز، پیوندی دیرینه است و معمولاً همه کسانی که در حوزه خوشنویسی هستند، بعضی‌ها دستی بر آواز دارند و معمولاً این دو مقوله خیلی به هم نزدیک هستند. استاد شجریان هم هنرمندی چندوجهی بودند و در عرصه‌های مختلف، فعالیت داشتند؛ بنابراین شخصیت بی‌نظیری بودند. در حوزه خوشنویسی هم همان‌طور که در جریانید، از دیرباز شاگرد روانشاد حسین امیرخانی، با بزرگان عرصه خوشنویسی مرتبط و از عاشقان هنر خوشنویسی، به‌ویژه خط نستعلیق بودند.
سال‌ها پیش که بحث سخت بودن آواز یا نستعلیق می‌شد، استاد گاهی پاسخ می‌داد که نستعلیق سخت‌تر از آواز است. او واقعاً عاشقانه هنر خوشنویسی را دوست داشت و با علاقه دنبال می‌کردند. چه سال‌هایی که دست بر قلم داشتند و چه سال‌هایی که به دلیل مشغله زیاد نمی‌توانستند.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران با اشاره به تأثیر عشق هنرمند به یک هنر بر زندگی او ادامه داد: از آنجا که در گذشته‌های دور، خودم هم دستی بر قلم داشتم و در محضر بزرگان بودم، می‌دانم عشق زیاد باعث می‌شود آدم نزدیک یک هنری نرود، چون همه وقت، روح و روانش را پر می‌کند و به کارهای دیگرش نمی‌رسد. من فکر می‌کنم استاد به دلیل عشق مفرط به هنر خوشنویسی، به این هنر زیاد نمی‌پرداختند.
نوربخش در بخش دیگری از سخنانش، شخصیت اجتماعی و جایگاه مردمی شجریان را مورد توجه قرار داد و گفت: یاد استاد همیشه گرامی است. استاد شجریان، شخصیت بی‌نظیری به جهات زیادی در هنر این سرزمین است و وجوه هنری و امتیازات آوازی او یک طرف و خود شخصیت اجتماعی وی یک طرف دیگر قرار می‌گیرد، چون سال‌ها با مردم نفس کشید و زیست و در کنار مردم بود.
او با اشاره به نقش منش و انتخاب‌های شجریان در شکل‌گیری جایگاه اجتماعی او افزود: چند وقت قبل در گفت‌وگویی که به این مناسبت داشتم، این را گفتم و باز هم تکرار می‌کنم؛ با اینکه نمی‌دانم گفته چه کسی است، گاهی ارزش هنرمندان به کارهایی است که نکرده‌اند و نه فقط کارهایی که انجام داده‌اند و استاد شجریان جزو این‌ها بود و حتی امتیازات دیگری داشت؛ یعنی جایگاهی که استاد امروز در میان مردم دارند، به نوع زیست و نوع نگاه شجریان برمی‌گردد.
نوربخش ادامه داد: شجریان می‌توانست کارهایی را به‌راحتی، چه در قبل و چه در بعد انقلاب اسلامی، انجام دهد و هیچ‌وقت فریفته زرق‌وبرق دنیا نشد. پیشنهادهای پرطمطراق او را فریب نداد و او را به سمت این جریان نکشید و در مسیر خالص هنر حرکت کرد. می‌دانید و دیگر لازم نیست بگویم هنرمندانی که در جامعه مطرح می‌شوند و الآن هم این شکلی است، به آنها پیشنهادهای اغواگرانه و وسوسه‌انگیز داده می‌شود که گاهی آنها تسلیم می‌شوند، ولی شجریان هرگز.
او با اشاره به همراهی شجریان با مردم و حذف صدای او از برخی رسانه‌ها اظهار کرد: در روزگاری که هم‌پالکی‌ها و رفقای او می‌توانند شهادت بدهند که در دورانی حتی با عسرت زندگی کرد، ولی هنرش را هیچ‌وقت نیالود و در مسیر هنری خاص خودش حرکت کرد و تا روزی که نفس کشید، در همان مسیر و در کنار مردم بود و مردم هم او را بر دیدگانشان نشاندند و تا تاریخ و ایران هست، شجریان خواهد بود و شجریان حذف‌شدنی نیست. رسانه‌ای که شجریان را حذف می‌کند، خودش را از این نعمت محروم کرده است، کمااینکه در این سال‌ها دیدیم.
نوربخش در ادامه با اشاره به ماندگاری ربنای شجریان گفت: اگر ربنای شجریان را حذف کردند، ربنا که حذف نشد و مردم، ربنا را در گوشی‌های خودشان شنیدند و کسانی که روزه‌دار بودند، با آن روزه‌شان را افطار کردند و به هیچ رسانه‌ای کار نداشتند؛ بنابراین یاد او همیشه گرامی است. امیدوارم که همه هنرمندان عزیز سلامت باشند و خوشحال شدم که امروز استاد محجوبی و بختیاری و دیگر عزیزان را دیدم و امیدوارم که همه سلامت باشند. ان‌شاءالله فرهنگ و هنر ما روزگاری بهتر از امروز را تجربه کند.
در ادامه این نشست، جواد بختیاری، استاد پیشکسوت خوشنویسی، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان رویداد، به جایگاه محمدرضا شجریان در فرهنگ و هنر ایران اشاره کرد و گفت: از جناب دعایی و همکاران آنها برای برگزاری چنین برنامه‌ای سپاسگزاریم و خوشحالیم که استاد محجوبی را زیارت کردیم. خدمت شما عرض کنم که استاد شجریان به‌عنوان یک نماد، هنر و هنرمندی را در ایران نمایندگی کرد. اگر همه‌چیز در جامعه ما قاعده بود، باید یک روز موسیقی به نام استاد شجریان گذاشته می‌شد. یا روز آواز و یا روز موسیقی؛ نمی‌گویم باید تعطیل می‌شد، باید تعطیل کنند، چون روز شادی است.
او با تأکید بر ضرورت پاسداشت جایگاه شجریان افزود: حق این است که روزی به پاسداشت استاد شجریان به نام روز هنر یا روز موسیقی نام‌گذاری شود. نمادی که در همه عرصه‌ها، به جامعه فرهنگی ایران اعتمادبه‌نفس ملی داد. استاد فقط آوازخوان و هنرمند شایسته عرصه موسیقی نبود، بلکه یک نماد بود. در عرصه‌های مختلف به ما یاد داد که چگونه باید از هنر محافظت کرد.
بختیاری در ادامه، با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و هنری شجریان گفت: همان‌طور که جناب نوربخش گفت، خیلی از شأنیت استاد برای کارهایی است که نکرده و کارهایی است که نخواند و این خیلی هنرمندی و شایستگی شخصیتی می‌خواهد که هنرمندی به یک جامعیتی برسد که تبدیل به نماد برای جامعه شود. شجریان بزرگ توانست این کار را کند و قدردانش هستیم. سال‌ها مفت و مجانی از آوازش بهره‌مند بودیم و لحظات درخشان زندگی ما موقعی بود که صدای استاد را شنیدیم.
پس از آن با بازدید از آثار هنرمندان به تماشای اثر استاد حسین محجوبی در پایان نمایشگاه ایستادند و اختتامیه نمایشگاه اجرای دوتار نواز خراسانی استاد محسن کریمی بود. در پایان دبیر رویداد سیدعباس دعایی با سپاس از حضور اساتید همراه اعلام داشت این رویداد تا پایان مهرماه ادامه داشته و اختتامیه رویداد با همراهی خانه هنرمندان ایران برنامه ریزی شده و اعلام خواهد شد.
عکس: مرجان جدی